Parelduiken in de bijbel

De stal

Bij Lukas 2:7

Op de wc hangt al meer dan twintig jaar dezelfde verjaardagskalender. Een bijna unieke, want hij is in zeer kleine oplage gedrukt. Alleen de familieleden aan de kant van mijn moeder hebben er een. Elke maand wordt verluchtigd door een knipsel van háár moeder. Als ik een blad omsla, komt er telkens weer een glimlach op mijn gezicht. O ja, mijn tante als kind, spelend aan een tafeltje met een strik in haar haar. O ja, die ene geïllustreerde spreuk. Boven de dagen van de maand december is een kersttafereeltje in silhouet te zien. Maria met kind in een stalletje, Jozef en de ezel ernaast. De stal is niet meer dan twee stokken met een rieten dakje ertussen. Als ik dit schrijf, is het buiten nogal naar: koud en nat. Onwillekeurig ril ik bij de gedachte aan slapen onder een afdakje in zulke omstandigheden.

Ik kom zo terug op die stal, nu eerst een citaat van de Amerikaanse Franciscaan Richard Rohr. ‘Godsdienst bereidt een mens voor op de innerlijke ervaring van God.’ Daarmee zegt hij nogal wat, dus lees dit gerust nog eens over. Godsdienst is niet bedoeld om mensen het bestaan van God te laten aannemen of te leren geloven dat God zus en zo is. Godsdienst is niet bedoeld om mensen te binden met ideeën als: als je maar elke week naar deze kerk gaat, je aan de regels houdt en mensen mijdt en afwijst die er anders over denken, dan ligt straks voor jou het heil in de hemel klaar, want je hebt gekozen voor de juiste club en belijdt de rechte leer. Dat alles is niet waar godsdienst toe zou moeten leiden.

Godsdienst bereidt een mens voor op de innerlijke ervaring van God. Het gaat er niet om dat je leert zeggen: ‘Ik geloof in God en hij is dit en dat.’ Nee, het gaat erom dat je leert herkennen dat en hoe God in jou leeft. God is algemeen en universeel door iedereen te ervaren. Ik heb dat jarenlang niet willen inzien, maar God is niet beperkt tot mijn kerk of mijn religie. God is niet beperkt tot de beelden die ik van hem heb. God is niet mijn waarheid.

Ook op de woorden van Rohr kom ik straks terug. Nu eerst naar de middeleeuwen. In het werk van Meester Eckhart speelt het kerstgebeuren een rol van betekenis. Een serie preken draait om de godsgeboorte. Maar Eckhart was geen moment geïnteresseerd in wat er ooit, lang geleden in Bethlehem gebeurde. Ik citeer heel vrij: er is God misschien wel iets aan gelegen dat Hij in het jaar nul in die stal is geboren, maar veel méér waard is het hem geboren te worden in elke menselijke ziel. Met andere woorden, even plat gezegd: als kerst geen levende waarheid voor jou is, als de geboorte van het kind niet in jou heeft plaatsgevonden, dan heb je aan die geboorte van tweeduizend jaar geleden ook niets.

Godsdienst bereidt een mens voor op de innerlijke ervaring van God, schrijft Richard Rohr. Je bent, om in kersttermen te spreken, een stal waarin Christus geboren kan worden. Maar jammer genoeg blijven velen steken in het ontwerp en de inrichting, vervolgt hij. Ze raken gefixeerd op de stal zelf in plaats van op het kind dat daar gebaard gaat worden. ‘Mijn stal is veel beter geïsoleerd dan de jouwe.’ ‘Ja, maar de mijne is de ene, heilige, katholieke stal’, bijt de ander terug. En zo vergeten we waar het werkelijk om gaat.

Maar de geboorte van Christus in jou gebeurt allang en voortdurend, los van wat voor stal je bent, zou Meester Eckhart zeggen. De enige reden dat je die godsgeboorte in jou niet ervaart, is dat jíj niet in die stal te vinden bent om getuige te zijn van die geboorte. Nee, klopt helemaal! Ik was buiten, om na te gaan of de afmetingen eigenlijk wel kloppen en of de afbouw correct is uitgevoerd. Ik was bezig met een inrichting-zoals-het-hoort. Ik was naar de bouwmarkt, de meubelboulevard, de gordijnenboer en tussendoor even naar de kerk om mijzelf eraan te laten herinneren hoe het ook alweer moest. Maar innerlijk aanwezig was ik niet.

Weet je dat er van een stal niet eens sprake is in het kerstevangelie? Lees het maar na: ‘Ze wikkelde hem in doeken en legde hem in een kribbe, omdat er voor hen geen plaats was in het nachtverblijf van de stad.’ Ha ha! Zit ik daar met mijn juiste afmetingen, de correcte afbouw, een inrichting-zoals-het-hoort! Ik ben er oprecht opgelucht over. Dat hóeft dus allemaal niet.

Richard Rohr had het al lang in de gaten. Hij schrijft: ‘Er is geen enkele aanwijzing in de Schrift dat Jezus specifieke eisen stelt aan de omstandigheden waaronder hij ter wereld gebracht wordt.’ Zo. Daar kan ik het voorlopig mee doen. Nogmaals: er hoeft dus helemaal niets. En oma, zelfs uw tochtige afdakje is meer dan goed genoeg.

De ontmoeting

Bij Lukas 1:40

Een bekend adventsverhaal. De jonge vrouw Maria heeft zojuist de engel Gabriël op bezoek gehad. Zwanger van de heilige Geest! Ze spoedt zich naar haar familielid Elisabet, die ondanks haar hoge leeftijd ook in verwachting is. Lukas vertelt dat Maria het huis van Elisabet binnengaat en haar begroet.

Op de een of andere manier heeft dit moment in de aanloop naar het kerstevangelie vele kunstenaars geïnspireerd. Onder andere de 16e-eeuwse Jacopo da Pontormo, wiens Visitazione je gemakkelijk vindt op internet. Vier vrouwen, ergens in een niet nader te specificeren stadje. Twee vrouwen op de achtergrond kijken je aan. Buurvrouwen? De aandacht gaat in eerste instantie vooral uit naar de twee vrouwen op de voorgrond, die op elkaar gericht zijn.

In museum De Pont in Tilburg hangt (draait?) The Greeting van de hedendaagse videokunstenaar Bill Viola. (Je vindt een fragment van 28 seconden op YouTube.) Viola heeft het schilderij van Pontormo als uitgangspunt genomen voor dit werk. Een schilderij is noodgedwongen een momentopname. In deze tijd hebben we de mogelijkheid om méér te laten zien: ook de momenten voorafgaand aan de begroeting zelf. Viola filmde drie actrices (hij liet een van de twee buurvrouwen weg). Twee staan in een ondefinieerbaar plaatsje op straat met elkaar te praten. Een derde komt in beeld en dan begroeten de twee vrouwen op de voorgrond elkaar. Het filmpje dat hij opnam, duurt 45 seconden. Hij draait het in superslowmotion af; The Greeting duurt 10 minuten! Je kunt je voorstellen wat er gebeurt. Je ziet veel meer detail dan als de film op gewoon tempo was afgespeeld. Je ziet elke overgang in uitdrukking op gezichten, in houding, in beweging. Ook de meest subtiele. Fascinerend!

Niet alleen het beeld heeft Viola vertraagd, ook het geluid. Het fragment dat je op internet vindt, is helaas geluidloos. Maar je kunt je wellicht voorstellen wat er gebeurt als je geluid vertraagt. De lichte vrouwenstemmen die klinken in deze 45 seconden worden lage, diepe bassen. Nee, dat klinkt nog te menselijk. Eigenlijk is het geluid gewoon onherkenbaar geworden. Als je het zou tekenen, zie je hele uitgerekte, lange geluidsgolven. Wat ik me ervan herinner toen ik The Greeting in Tilburg zag: alsof je je onder water bevindt. En geheel spontaan welt er een associatie bij me op: baarmoedergeluiden. Niet dat ik daar ook maar enige bewuste herinnering aan heb, maar blijkbaar heb ik voldoende voorbeelden gehoord in mijn leven om me daar een voorstelling van te maken. De ontmoeting als baarmoeder! Dat zet weer een hele nieuwe reeks associaties in gang.

In de baarmoeder wordt kwetsbaar nieuw leven ontvangen. Zij biedt ruimte en een veilige omgeving aan de vrucht, zodat die zich kan ontwikkelen totdat het geboren kan worden. Totdat het aan het licht kan komen en die superbescherming niet meer nodig heeft. Ja, dat gebeurt, als je het geluk hebt, in een mensenleven en dan wordt er een nieuw kind, een nieuwe generatie, een nieuw gezin geboren. Maar het kan ook gebeuren in de ontmoeting tussen twee (of meer) mensen.

Een ontmoeting kan vruchtbare aarde zijn. Een ruimte, waarin zaad ontvangen wordt en de gelegenheid krijgt om te ontkiemen. Een plek, waar iets nieuws de kans krijgt om zich te ontwikkelen, opdat het geboren kan worden. Herinneringen komen moeiteloos op. Dat ene woord of die ene zin, die iemand tegen me zei, waardoor ik weer perspectief begon te zien; misschien niet à la minute, maar na een tijdje, toen het begon door te werken. Een idee dat zomaar opkomt, omdat iemand iets vertelt of laat zien. Of in groepswerk – dat in die veilige ruimte die je met elkaar bent, iets op een nieuwe manier tot je kan gaan spreken; dat er iets in jou aangeraakt wordt of opengaat en er weer iets gaat stromen. Zelfs van een stilteretraite met een groep herinner ik me iets dergelijks. Juist de door iedereen samen gedragen stilte was toen vruchtbare aarde, waarin ik nieuwe inzichten kreeg, die konden opgroeien en vrucht dragen in mijn werk. Kortom: de ontmoeting met een ander kan een baarmoeder zijn; de plek waar iets nieuws, prils, kan ontkiemen en zich kan ontwikkelen totdat het levensvatbaar is.

Elkaar ontmoeten is op dit moment fysiek maar beperkt mogelijk. Dat we andere manieren vinden om elkaar te ontmoeten en samen een veilige ruimte te vormen, opdat er iets nieuws ontvangen kan worden en zich kan ontwikkelen en groeien totdat het geboren kan worden en aan het licht kan komen.

Veiligheid

Bij Psalm 62:11

Met een groep doe ik lectio divina. Lectio divina is een meditatieve manier van bijbellezen. Het gaat er bij lectio niet om dat je de woorden begrijpt of gaat ontdekken wat ze betekenen, maar dat ze tot jou gaan spreken. Je leest met elkaar een klein stukje bijbel, een paar verzen maar. Uit die lezing (lectio) laat je een woord of een zinswending naar boven komen die jou op dat moment in het bijzonder aanspreekt. Dat woord, of die woorden, laat je in de stilte daarna tot je spreken. Je kauwt op de woorden en herkauwt ze en je laat alles wat dat woord oproept in je opkomen: meditatio (meditatie). Daarna ga je na of er een antwoord in jou opkomt op dat, wat je God door deze woorden heen tot jou hoort zeggen: oratio (gebed). En in een langere stilte daarna komt alles in je tot rust en ben je stil, met een verwachtingsvol hart: contemplatio (contemplatie). We eindigen met een toon van de klankschaal.

Elke keer weer vind ik het spannend. Elke keer denk ik: nou, het zal mij benieuwen of er überhaupt iets op gang komt. En elke keer ben ik weer verrast door wat er gebeurt. Door goed naar die enkele woorden te luisteren en ze te herhalen in je hart, openen de woorden zich laag voor laag. En niet alleen in de tekst dring je dieper door – ook in jezelf. Dat gaat hand in hand.

Mocht je het zelf een keer willen ervaren, dan kan dat. Deze Parelduiker is zo geschreven dat je de tweede stap van lectio, de meditatio, kunt doen. Maar misschien lijkt dat je niet wat en lees je liever wat er dan bij mij zoal gebeurt als ik zo’n tekst tot me laat doordringen. In dat laatste geval lees je verder vanaf de sterretjes. Mocht je het zelf willen ervaren, dan lees je verder vanaf hier. Je kunt natuurlijk het een doen en het ander niet laten, maar doe de oefening dan vooral eerst zelf.

Ga eerst even na of de omstandigheden zo zijn dat je je een paar minuten in stilte kunt terugtrekken. Dat kan prima met zijn tweeën, als je dit samen leest en afspreekt om deze oefening te doen. Maar als je deze overweging leest als onderbreking op een drukke werkdag, terwijl je ieder moment gestoord kunt worden, of terwijl je op een vol perron staat en de trein kan ieder moment binnenrijden, is het wellicht beter het verder lezen uit te stellen totdat je rust hebt.

Ik geef je een paar woorden uit Psalm 62 (in de Naardense vertaling, voor de fijnproever). Herhaal die woorden voor jezelf. Als je alleen bent, kun je ze voor je uit prevelen. Maar je kunt ze ook voor jezelf herhalen in de stilte. En wees alert op wat er in jou gebeurt als je de woorden herhaalt. Komen er herinneringen boven? Beelden? Andere teksten? Gevoelens? Associaties? Alles is mogelijk. Heet alles wat zich aandient welkom en breng jezelf weer terug bij de woorden. Neem een paar minuten voor deze oefening.

Ga goed zitten: voeten plat op de vloer, rug rechtop. Voel het contact dat je zitbotjes maken met je stoel. Sluit je ogen, adem diep in en diep uit en herhaal voor jezelf: ‘Zoek veiligheid niet in verdrukking.’

*   *   *   *   *

‘Zoek veiligheid niet in verdrukking.’ Bij mij dient zich allereerst een beeld aan. Ik voel het beeld aan als een beweging. Aan mijn arm zit een heel grote hand en die drukt iets, wat mij angst inboezemt, weg. Onttrekt het aan het zicht.

‘Zoek veiligheid niet in verdrukking.’ Dan gaan mijn gedachten naar homo’s in Oeganda. Vanochtend in de krant: een interview met een advocaat uit dat land. Hij verdedigt mensen uit de lhbt-gemeenschap, die als de grootste misdadigers behandeld worden. Zeg maar gerust: míshandeld. Zelf heeft hij ook het nodige te vrezen en hij is voor drie maanden in Nederland om tot rust te komen. Kijk, daar gebeurt dat dus. Mensen worden verdrukt. Gewoon mensen als ieder ander worden weggeduwd uit de samenleving, mogen er niet zijn, mogen niet leven. Verdriet en machteloosheid strijden om voorrang. Wat was mijn tekst ook alweer? ‘Zoek veiligheid niet in verdrukking.’ Zou dit gedrag, dit systeem van mensen onderdrukken voortkomen uit een gevoel van onveiligheid? Ja, mensen die ‘anders zijn’ roepen bij anderen soms angst op, dat is waar. En meteen stroomt mijn hersenpan vol. De ‘ander’ is inderdaad iemand die onderdrukt moet worden. Joden in de Tweede Wereldoorlog. Christenen in moslimlanden. Moslims in christelijke landen. Mensen met een donkere huidskleur daar waar blank blijkbaar de norm is. Vrouwen waar man-zijn blijkbaar de norm is. De voorbeelden zijn talloos. Wie een mens of een groep mensen tot een ‘ander’ maakt (ver-ander-t!), creëert angst. Een ander is een aanslag op of vormt een bedreiging voor wie jij bent of denkt te zijn. En die ander moet dus … weg. De hand die ik voor me zie en die dat wat angst inboezemt wegdrukt, heeft enorme proporties.

Dan voel ik dat die hand ook in mijn binnenste werkt. O, zeker, daar is hij ook. Ik ken hem heel goed! Alles wat mij niet goed uitkomt, duwt hij weg. Ontevredenheid, weerstand, boosheid, wrok – ach, de lijst is eindeloos. Die gevoelens komen op, maar ik wil er niet aan en verdruk ze. Wát was de tekst ook alweer? ‘Zoek veiligheid niet in verdrukking.’ Kan ik concluderen dat ik die gevoelens verdruk om me veilig te voelen? Blijkbaar roepen die gevoelens ónveiligheid in mij op. Daar moet ik even op kauwen, maar inderdaad. Als ik me ergens ontevreden over voel, voel ik spanning tussen de situatie zoals die is en de situatie zoals ik hem zou willen. Dat kan ik oplossen door hardop te zeggen wat ik wil of hoe ik het voor me zie. Maar daarvoor moet ik me uitspreken en dát is onveilig! Want ik weet nooit hoe mijn woorden overkomen of geïnterpreteerd worden. Voor hetzelfde geld krijg ik een lading negativiteit over me heen. Dan verdruk ik liever die gevoelens van ontevredenheid. En boosheid – dat betekent dat iemand over mijn grens is gegaan en dat ik die zal moeten aangeven. Maar liever dan me in die onveilige situatie te begeven, verdruk ik die boosheid.

‘Sommige dingen willen alleen gezien worden.’ Ooit zei iemand dat tegen me, nu komen die woorden spontaan boven. Wijze woorden, want als die ontevredenheid en die boosheid onder ogen gezien worden en er mogen zijn, voel ik meteen de spanning erover wegvloeien. Ja, ik ben ontevreden over iets. Laat het er maar zijn. Doe er nog even niets mee; de tijd zal leren of je er iets mee moet of niet.

Dan komt er een vraag op. Verdruk ik per ongeluk ook anderen? Het is gemakkelijk om naar Oeganda te wijzen en te zeggen dat het daar niet in de haak is. Maar hoe verdruk ik anderen? Wát was mijn tekst ook alweer? ‘Zoek veiligheid niet in verdrukking.’ Ja, mensen in mijn omgeving kunnen mij inderdaad een gevoel van onveiligheid geven. Door hún ontevredenheid, weerstand, boosheid. Alles dat ik bij mezelf onderdruk, druk ik bij een ander ook weg als ik niet uitkijk. Hmm. Geen leuke spiegel om in te kijken.

Op de valreep, want ik moet de groep bijna uitnodigen voor de volgende stap in dit proces, rijst er nog een vraag. Zoek veiligheid niet in verdrukking – waar dan wel? In God? Ja, volgens de psalm. Maar op de een of andere manier voelt dat als een te gemakkelijk antwoord. Ik wil God niet gebruiken om alles mee dicht te smeren. Alsof God een stoplap is voor al onze behoeften.

Misschien wil dit psalmwoord me zeggen: ja, er ís onveiligheid in je leven. Of in ieder geval: er gebeuren dingen of er komen dingen voorbij die jij als onveilig aanvoelt. Verdruk ze niet. Verdruk ook dat gevoel niet, maar laat het er gewoon maar zijn. Je weet hoe het gaat met gevoelens: ze komen op en ze gaan weer liggen, tenzij je jezelf eraan vasthecht. Leer de spanning die dat gevoel jou geeft uit te houden. Niet meteen actie ondernemen om het gevoel weg te drukken. Houd het gevoel van onveiligheid uit en laat het betijen. En kijk dán weer goed naar de situatie. Zoek veiligheid niet in verdrukking.

Zaad zaaien

Bij Marcus 4:26-29

Met een groep doe ik lectio divina, een meditatieve manier van bijbellezen. We lezen een paar verzen uit een psalm en laten die in stilte bezinken. Nogal technisch omschreven omvat de methode vier fasen, waarin je steeds dieper doordringt in de tekst en tegelijkertijd in jezelf. Een van de stappen is het bewust worden van welk woord of zinsdeel jou op dit moment in het bijzonder aanspreekt. Dat woord of zinsdeel herhaal je voor jezelf in stilte en je laat alles in je opkomen wat op wil komen: associaties, herinneringen, beelden, andere woorden. Je herkauwt dat ene woord of zinsdeel om alle voedingsstoffen eruit te halen die er voor jou in zitten.

Op de tweede bijeenkomst vraag ik de deelnemers hoe hun kennismaking is bevallen en of de eerste lezing doorgewerkt heeft in de week die volgde. Een vertelt: ‘Nog twee dagen kwamen er bij mij allerlei associaties op, maar daarna werd het stil. “En nú?”, dacht ik. “Wat moet ik nu?”’ Haar handen gaan open omhoog en ze kijkt me vragend aan.

In de loop van de week komen bij mij dingen op die ik bij wijze van respons op haar vraag had kunnen zeggen. Het op deze manier lezen van teksten is bedoeld om de woorden te verinnerlijken. Je laat de woorden steeds dieper tot je spreken. Dat gaat vanzelf, je hoeft ze alleen maar te herkauwen. Dat beeld van eten en kauwen en herkauwen is niet voor niets gekozen. Onze spijsvertering is een prachtig beeld voor deze manier van lezen – al zijn we geen herkauwers, natuurlijk. Maar je neemt de woorden tot je, je laat ze binnenkomen, je kauwt erop, je maalt ze fijn, zodat je ze kunt doorslikken. Een herkauwer laat het voedsel dan nog een keer opkomen om het nogmaals goed te kauwen. En als je je voedsel uiteindelijk definitief hebt doorgeslikt, moet je het uit handen geven. De rest van het proces van vertering verloopt in het verborgene, als het ware buiten jou om. Je lichaam doet dat helemaal zelf. Het aannemen, kauwen en doorslikken is allemaal bewust werk. Je besluit om het te doen of niet. Je doet het, omdat je het wilt. Maar zodra je het hebt doorgeslikt, breng je de woorden in een proces, dat zich aan jouw wil onttrekt. En juist in dat deel van het proces vindt er een grote transformatie plaats. Voedings- en bouwstoffen worden aan het voedsel onttrokken. Je lichaam haalt eruit wat het nodig heeft en de rest wordt losgelaten.

Het is alsof je zaad zaait. Je kiest welk zaad je wilt zaaien en op welk moment en op welk stuk grond. En je maakt de grond ontvankelijk: je zorgt voor voldoende lucht en water. Maar zodra je het zaad hebt gezaaid, ontketen je een proces dat zich voltrekt zonder dat jij daar nog iets over te zeggen hebt. In het verborgene voltrekt zich het wonder dat ontkiemen heet. Daar moet je je vooral ook niet mee bemoeien. Als je telkens gaat woelen in de grond om te kijken of het zaad al ontkiemd is, verstoor je het proces. Je moet vooral niets doen.

Je kunt het voorbereiden, het zaaien. Je kunt de omstandigheden voor zover je er invloed op hebt, zo gunstig mogelijk maken. Maar het proces van ontkiemen, opgroeien, volwassen worden en vrucht dragen zelf kun je niet bespoedigen. Daarvoor moet je het vooral láten.

‘Het koninkrijk van God is als een mens die zaad zaait op zijn akker’, vertelt Jezus. ‘Hij slaapt, hij staat op; een nacht, een dag. Het zaad kiemt en groeit. En hóe – de mens weet het niet. Vanzelf draagt de aarde vrucht – eerst een halm, dan de aar, dan het volle koren in de aar.’ De mens zaait. Hij laat het zaad los en het valt in de aarde. Het zaad ontkiemt vanzelf, de mens weet niet hoe. Dat proces voltrekt zich in het verborgene. Maar het resultaat ervan ziet hij: de halm groeit, de aar en dan de vrucht.

‘Ik moet niet de dingen willen, ik moet de dingen zich in mij laten voltrekken’, schrijft Etty Hillesum in haar dagboek. In lectio divina gaat het over bijbelwoorden, die je zaait als zaad, zodat ze in het verborgene een proces van groei kunnen doormaken, opdat ze vrucht kunnen gaan dragen. Maar je kunt álles dit proces laten ondergaan. Alle gebeurtenissen in je leven, de leuke en fijne dingen en alle dingen die we als moeilijk, pijnlijk en zwaar ervaren – we kunnen ze zien als zaad, dat we in onze handen hebben en dat we, als we eraan toe zijn, kunnen loslaten en zaaien in de akker van onze ziel, zodat zich in het verborgene iets kan gaan voltrekken. Zodat de dingen omgevormd kunnen worden in jou. Getransformeerd van zaad tot halm, tot aar, tot vrucht.

Het is later. Veel later. De woorden ben je allang vergeten. De gevoelens die de gebeurtenissen in je hebben opgeroepen, zijn tot rust gekomen. Je wandelt langs je innerlijke tuin. ‘Hé, wat een mooie plant is daar opgekomen. En wat een prachtige vruchten. O, wacht, dat is van dat zaad dat ik hier ooit gezaaid heb. Ik was het helemaal vergeten!’ Je plukt een vrucht en proeft. ‘Heerlijk! Precies wat ik zocht!’ Je plukt er een paar en neemt ze mee om uit te delen aan wie ze maar nodig heeft.